By New York, 11 Shtator 2001
Nuk besoj se ka njeri që të ketë shkelur në Amerikë dhe të mos jetë mrekulluar nga pamja përrallore e Twin Towers, në pjesën jugore të Manhattanit. Parë në perëndim të diellit ose natën nga bregu i New Jersey-t ose tek afrohesh në Staten Island Ferry, janë një ëndërr… Dhe të ndërmjetësonin në formën më të plotë kuptimin e fjalës “The American Dream.” Sapo ndërgjegjësohem që përdora një folje të kohës së shkuar, shokohem. Ka rënë nata dhe kjo ditë e frikshme, tragjike dhe e çuditshme vazhdon të më mpijë krejt çdo lloj ndjenje.
Në mëngjes, rreth orës 8:45, unë po dilja nga Grand Central Station dhe mora Avenue-n e Pestë poshtë për në rrugën 40-të kur dëgjova një shpërthim të tmerrshëm dhe ku pamja e krejt pjesës jugore të downtown Manhattan, ishte e mbuluar me tym. Askush nuk dinte asgjë, megjithëse njerëzit ndaluan për një moment vrapin e mëngjesit dhe po shikonin vetëm nga jugu, ndërkohë që vetëm pesë minuta më pas, në orën 09:00, unë isha brenda ndërtesës së HSBC Bank, ku televizorët ishin ngritur në kupë të qiellit dhe të gjithë qëndronin para tyre të shokuar, si ca statuja që, për arsye që nuk diheshin, ishin ngrirë me filxhan kafeje në dorë dhe me sytë e stërshqyer të mbërthyer mbi ekranet që vareshin në dhomën e tregtimit. Disa përpiqeshin të mbahen tek kushdo që kishin afër dhe shumë të tjerë që lëshonin pasthirrma të pafuqishme me gjysmë zëri: “E pabesueshme!”, “Nuk kam fjalë!”, “O Zot i madh!” Dhe vetëm sekonda pasi unë hyra, të gjithë bashkë u bëmë dëshmitarë të një pamjeje që është banalizuar kaq shumë nëpër filmat tepër imagjinativë hollivudianë, por që askush s’po dukej të kishte stomak ta përtypte menjëherë në gjithë gravitetin e tmerrit, pikërisht sot që po ndodhte realisht para syve tanë: një aeroplan që i hyn mes për mes njërës nga kullat! Dy aeroplanë që guxojnë të lëshohen aq perpendikularisht, aq pagabueshmërisht drejt e në zemër të atyre ndërtesave që ngriheshin aq kryelarta dhe me aq konfidencë në qiellin e New Yorkut!
Ç’erdhi më pas ishte një tronditje dhe panik i tmerrshëm: njerëz që përpiqeshin të merrnin në telefon dhe s’arrinin; të tjerë që qanin të shqetësuar për të afërmit; zëra reporterësh që buçisnin nëpër televizorë e radio, sikur të përpiqeshin të përshkruanin ato sekuenca tmerri që i linin vendin njëra-tjetrës dhe që, nga ora 08:50 e deri në 09:30, po zhvilloheshin aq pamëshirshëm shpejt; dhe pastaj fjalë të shkëputura që s’merreshin vesh se me çfarë tamam kishin lidhje: Capitol Hill, Pentagon, White House, Kennedy Space Center, United Airlines, America Airlines, Disney World… Kaos!
Për një moment dukej sikur të gjitha simbolet amerikane ishin nën sulm. Dhe më pas, ajo që shumëkujt mund t’i ketë shkuar nëpër mend teksa është mrekulluar përpara Twin Towers, që dukeshin sikur sfidonin ligjet e fizikës me atë vertikalitetin e tyre madhështor: “A mund të bien ndonjëherë?” Dhe ranë!!! E pabesueshme, por RANË!!! U shemb gjithçka në një kohë aq të shkurtër dhe ishte e pamundur për këdo rreth e rrotull të mblidhte veten dhe ta besonte.
Unë nuk kisha përfytyruar kurrë se do të isha në gjendje të isha aq e qetë, dhe ca më pak që të kisha mendimet më idiote pikërisht në momentin e një pandemoniumi të tillë, kur fillova të besoj se është çështje minutash që të shkoj dhe unë në dreq me gjithë të tjerët. Më pas, kur më në fund të gjithë megafonët në të gjithë HSBC Bank filluan të urdhërojnë të gjithë përjashta ndërtesës, sikur fillova të ndërgjegjësohem se sa me fat duhet ta konsideroja veten që unë qëlloja të MOS isha në vendin e gabuar, në kohën e gabuar, si ata mijëra fatkeqë të tjerë.
Por ajo që është e frikshme është se tragjedia s’është shpërfaqur ende në formën e saj të plotë. Ajo vetëm se merret me mend dhe është e tëra e fshehur nën tymin e zi që ka mbuluar të gjithë pjesën e Downtown Manhattan. Nuk kemi parë kufoma ende. Nuk kemi parë ende njerëz të zënë nën rrënoja… S’ka pasur kohë për këtë. Është e çuditshme se sa vizualë janë njerëzit në perceptimin e përmasave të një tragjedie. Deri tani ajo vetëm mund të perceptohet si blloqe jashtëzakonisht të mëdha betoni e xhami të bëra shkrumb dhe hi. Deri tani të gjithë jemi VETËM me imazhin e kullave që s’ekzistojnë më. Zot, por e pashmangshmja do të ndodhë në çështje orësh! Do të fillojnë kufomat, plagët, ulërimat dhe tmerri! Atë pjesë e kam kaq frikë, kaq frikë!
World Trade Center, një nga krijesat më madhështore të arkitekturës urbane, zemra financiare e New York-ut, përfundoi në vitin 1976 për të qenë baza e disa mijëra kompanive gjigante financiare, studiosh ligjore, agjensish qeveritare, kopshte fëmijësh të nëpunësve (O perëndi! Kopshte fëmijësh!), kompani sigurimesh, restorante, hotele, klube nate, etj. Dhe e gjithë kjo qendër, ai qytet i vogël brenda një qyteti të madh, aq i zhurmshëm, aq i shndritshëm, aq i pasur, aq i lustruar, sapo pushoi së ekzistuari.
.Por ajo që është për t’u admiruar është një lloj solidariteti tronditës. Nga mesdita më në fund dola nga ndërtesa me disa të tjerë dhe u drejtuam për në Lenox Hill Hospital në rrugën 77-të, së pari për të bërë një donacion gjaku po të qe e mundur dhe së dyti sepse donin të takonim shokun e një koleges tonë që ishte sjellë aty me disa të tjerë nga World Trade Center. E pamundur të prisja një radhë prej qindra vetësh që donin të dhuronin gjak. E pabesueshme se si solidarizohen njerëzit në raste tragjedish, pikërisht ata njerëz të ftohtë e kalkulativë, shpesh nervozë që shohim tek vrapojnë në rrugë mëngjeseve, në njërën dorë një suitcase dhe në tjetrën celularin, tek marrin kuotat e fundit të bursës së Tokios! Ata të gjithë prisnin me radhë, me durim për të dhuruar gjak
Ai njeriu që kishte shpëtuar nga gjithë ferri downtown ishte i tëri i mbuluar me një shtresë të trashë dheu të bardhë dhe vende-vende shtresa të zeza nga tymi, por i padëmtuar për fat të mirë. E tmerrshme!- thashë me vete, unë nuk do të kisha prodhuar dot një imazh më të arrirë në kokën time për Konstandinin e zhvarrosurin e legjendës së Doruntinës. Ai, pavarësisht se ngjante si i porsadalë nga varri, ishte çuditërisht i qetë dhe tregonte se si punonte në katin e 41-të të Tower 2 dhe se si kishte zbritur nga shkallët 41 kate në këmbë, nën një tmerr të vërtetë që kishte filluar kur po i afroheshin kateve të poshtme nga bllokimet që krijoheshin nga njerëzit që s’merrnin dot frymë ose që rrëzoheshin dhe nga zjarrfikësit që shkonin në drejtimin e kundërt, derisa kishte ardhur në katin e poshtëm në kohën kur ishte goditur dhe kulla e dytë dhe gjithçka ishte bërë zi nga tymi i trashë. Ata ishin kapur të gjithë për dore duke formuar një zinxhir njerëzor dhe ishin përpjekur të dilnin jashtë, të futur në një baltë deri në gju të krijuar nga tubat e plasur të ujit dhe nga betoni i kthyer në pluhur dhe hi. Kwto ndau me ne e dashura e tij.
Pasi lashë spitalin, vazhdova të eci për nga veriu në këmbë me shpresën që të afrohem në lartësinë e rrugës 80-të, ku në rastin se transportit publik nuk fillonte të funksiononte, të isha afër ca miqve që banonin diku aty. Kush mund të përfytyronte një Midtown New York pa trafik e të zbrazur nga automjetet, ndërkohë që rrugët ishin plot e përplot me njerëz që ecnin! U ngjita nëpër Avenue-n e Pestë teksa çdo pesë minuta që kalonte ndonjë aeroplan i aviacionit ushtarak ose i policisë, mijëra koka njerëzish që mbushnin rrugët ngriheshin lart me tmerr, të gjithë njëkohësisht si nën një orkestim perfekt dhe ndiqnin me sy aeroplanin. Në rrugën e 82-të dhe Avenue-n e Dytë s’kishte asnjë dyqan të hapur përveç bareve dhe restoranteve që gumëzhinin si asnjëherë, si dhe një dyqani që shet suvenire dhe objekte elektronike i cili më bëri përshtypje të jashtëzakonshme; përjashta kishte një tabelë të madhe që lexonte: “Attack on America SALE!” Kishin ulur çmimet me rastin e tragjedisë më të madhe amerikane, njësoj siç i ulnin për Krishtlindje. Më brenda kishte një tjetër tabelë të shkruar shpejt me një marker të kuq: “Jetoni si të ishte dita e fundit e jetës suaj! Blini një telefon celular këtu!” OK, thashë me vete, e gjithë situata është krejt surreale sot, asgjë s’më çudit më. Por jo… Në fakt ka diçka që më çudit ose, më saktë, diçka që më acaron dhe më frikëson jashtëzakonisht shumë: pafuqishmëria përballë çmendurisë.
Imazhi i ca qenieve irracionale të neveritshme, në momentin e ekstazës së tyre mazokiste, tek leshojne një aeroplan me njerëz pingulthi në një ndërtesë ku ka mijëra njerëz të pafajshëm, njerëz që janë nisur siç do ditë të shkojnë në punë, fëmijë që sapo kanë hapur fletoret që të ngjyrosin lule dhe zogj, të huaj që vizitojnë kryeqytetin e botës dhe përpiqen në fiksojnë në celuloid veten e tyre në fondin e mrekullueshëm të Twin Towers, njerëz të thjeshtë të mirë, të pafajshëm, proamerikanë dhe antiamerikanë që as iu bie ndërmend për pikat e nxehta dhe problemet e paqes në Lindjen e Mesme.
Dhe tmerri vazhdon ndërkohë… Çfarë dite!
————–
Sot, 11 shtator 2026, po e nxjerr këtë shkrim nga një kohë që tashmë është e largët (por që s’e besoj dot të jetë 25 vjet larg!)
New York, 11 shtator 2001, pak para mesnatës, pasi mblodha ato pak fuqi që më kishin mbetur, u ula dhe shkrova këto impresionet më poshtë. Pa redaktim, pa vetëcensurë, më së shumti si rrjedhë e ndërgjegjes. I postova në forumin tonë AlbClub, që për dhjetë vjet na mblodhi rreth një sofre krijimtarie, debati dhe mendimi shqip.
“Bota Shqiptare”, gazeta e themeluar dhe kuruar nga Roland Sejko ne Itali, i botoi më pas. I jam mirënjohëse Rolandit që pati mirësinë të kërkonte në arkivin fizik numrin e asaj jave te 11 shtatorit 2001 dhe të ma dërgonte. Nuk i kisha parë prej vitesh dhe nuk i kisha ruajtur askund, sepse më dukej e paimagjinueshme që ai arkiv dhjetëvjeçar i AlbClub-it, ku kishim lënë aq shumë prej vetes, të mund të zhdukej. Por ja që humbi.
Po e sjell sot këtë shkrim të para 25 vjetëve me shpresën se arkivi i Facebook-ut do të rezistojë më mirë. (Sepse te disiplina ime vetjake arkivore, për fat të keq, nuk kam më asnjë besim.)
Era Makoçi
