By
Besa, mikpritja, solidariteti, familja dhe ruajtja e identitetit i ndihmuan shqiptarët të mbijetonin për shekuj. Sot sfida është që këto vlera të mos mbeten vetëm pjesë e kujtesës, por të shndërrohen në integritet, përgjegjësi qytetare dhe institucione të qëndrueshme.
Nga Fatbardha Abazi
Në historinë e kombeve ka vlera që lindin nga librat dhe institucione që i kultivojnë ato. Por ka edhe vlera që farkëtohen nga vetë historia, kalojnë nga një brez te tjetri dhe, në momentet më të vështira, bëhen mekanizma mbijetese për një popull.
Historia shqiptare është një prej këtyre historive.
Përballë pushtimeve, ndarjeve territoriale, shpërnguljeve, luftërave dhe përpjekjeve për tjetërsim e asimilim, shqiptarët arritën të ruajnë atë që përbënte bërthamën e identitetit të tyre: gjuhën, kulturën, traditat dhe kujtesën historike.
Por sot shtrohet një pyetje tjetër: nëse këto vlera ndihmuan shqiptarët të mbijetonin, a mund të ndihmojnë ato edhe në ndërtimin e së ardhmes?
Çfarë i bëri shqiptarët të mbijetonin?
Nga trojet ilire nën sundimin romak, te Perandoria Bizantine; nga dyndjet sllave dhe sundimet e ndryshme mesjetare, te rezistenca e Gjergj Kastriotit–Skënderbeut dhe shekujt e sundimit osman; nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe kryengritjet kombëtare, te Luftërat Ballkanike dhe copëtimi i trojeve shqiptare; nga dy luftërat botërore, te dekadat e regjimeve dhe konflikteve që kulmuan me luftën e Kosovës më 1998–1999 — historia shqiptare është shoqëruar vazhdimisht nga sfida të mëdha politike dhe ekzistenciale.
E megjithatë, identiteti mbijetoi.
Përgjigjja për këtë vazhdimësi nuk gjendet vetëm te betejat, figurat kombëtare apo momentet e mëdha historike. Ajo gjendet edhe brenda shtëpisë shqiptare.
Në mungesë të institucioneve kombëtare dhe shtetërore, familja dhe komuniteti u kthyen shpesh në institucione të identitetit. Aty transmetohej gjuha, historia, zakoni, kujtesa dhe përkatësia.
Pikërisht këtu marrin një kuptim tjetër disa prej vlerave më të njohura të kulturës shqiptare: besa, mikpritja, solidariteti, bujaria, lidhja me familjen dhe komunitetin dhe aftësia për t’u bashkuar përballë rrezikut.
Ato nuk ishin vetëm zakone. Në shumë periudha historike, ato funksionuan si mekanizma shoqërorë të mbijetesës.
Besa, kur fjala bëhej institucion
Në traditën shqiptare, besa ishte më shumë se një premtim.
Fjala e dhënë mbartte përgjegjësi morale, ndërsa respektimi i saj përcaktonte edhe reputacionin e individit brenda komunitetit.
Në periudha kur institucionet shtetërore mungonin ose ishin të largëta nga jeta e shqiptarëve, ky kod moral krijonte një formë besimi mes njerëzve.
Në këtë kuptim, besa mund të shihet edhe si një formë historike e kapitalit shoqëror shqiptar.
Por sfida e shekullit XXI është tjetër: si mund të përkthehet besa në funksionimin e një shteti modern?
Përgjigjja mund të gjendet te integriteti, besueshmëria publike, llogaridhënia dhe përgjegjësia institucionale.
Fjala e dhënë dikur mes individëve duhet të gjejë ekuivalentin e saj modern në fjalën dhe përgjegjësinë e institucioneve ndaj qytetarëve.
Mikpritja, nga dera e shtëpisë te humanizmi publik
Mikpritja shqiptare është një prej elementeve më të njohura të traditës sonë. Por përtej pritjes së mysafirit, ajo mbart një parim më të thellë: njeriu në nevojë nuk duhet të lihet vetëm.
Dera e shtëpisë shqiptare ka qenë historikisht simbol jo vetëm i mikpritjes, por edhe i sigurisë, mbrojtjes dhe dinjitetit të tjetrit.
Në një shtet modern, kjo vlerë mund të marrë një dimension të ri.
Nga dera e shtëpisë, mikpritja mund të kalojë te mënyra se si institucionet i trajtojnë qytetarët: te respekti për dinjitetin njerëzor, mbrojtja e të drejtave, shërbimet sociale dhe kujdesi ndaj njerëzve më vulnerabël.
Mikpritja tradicionale mund të shndërrohet në humanizëm institucional.
Solidariteti, nga ndihma mes njerëzve te përgjegjësia qytetare
Në momentet kur individi nuk mund të përballojë i vetëm një krizë, komuniteti bëhet mburojë.
Familja, lagjja, fshati dhe, më vonë, diaspora shqiptare kanë krijuar rrjete solidariteti që në periudha të ndryshme kanë ndihmuar njerëzit dhe komunitetet të përballojnë vështirësi të mëdha.
Por solidariteti nuk duhet vetëm romantizuar.
Ai duhet modernizuar.
Në shekullin XXI, solidaritet do të thotë edhe vullnetarizëm, organizim komunitar, përgjegjësi qytetare, mbështetje për fëmijët dhe të moshuarit, ndihmë për familjet në nevojë dhe reagim i organizuar në kohë krizash
Kështu, një vlerë tradicionale mund të shndërrohet në kapital konkret për zhvillimin e shoqërisë.
Nga tradita te institucionet
Pikërisht këtu qëndron edhe sfida më e madhe.
Shqiptarët nuk kanë më vetëm detyrën historike të mbijetesës. Sfida e sotme është shtetndërtimi dhe zhvillimi.
Kjo kërkon një transformim të vlerave:
Nga besa në integritet.
Nga mikpritja në humanizëm publik.
Nga solidariteti në përgjegjësi qytetare.
Nga qëndresa në institucione të qëndrueshme.
Nga kujtesa historike në edukim.
Nga lidhja me komunitetin në institucione lokale dhe rrjete funksionale të diasporës.
Institucionalizimi i traditës nuk do të thotë kthimi i saj në slogan politik apo shtetëror. Përkundrazi, do të thotë që thelbi pozitiv i këtyre vlerave të marrë forma moderne dhe funksionale.
Nëse besa është përgjegjësi ndaj fjalës së dhënë, shteti duhet ta përkthejë atë në llogaridhënie.
Nëse mikpritja është respekt për tjetrin, administrata duhet ta përkthejë atë në respekt për qytetarin.
Nëse solidariteti është gatishmëri për të mos e lënë tjetrin vetëm, politikat sociale duhet ta kthejnë atë në mbrojtje reale për njerëzit në nevojë.
Dhe nëse qëndresa historike ishte aftësia e shqiptarëve për t’u mbijetuar krizave, shteti modern duhet ta shndërrojë atë në institucione që u rezistojnë krizave, korrupsionit, presioneve politike dhe sfidave të brendshme e të jashtme.
Gjuha dhe kujtesa, themelet që nuk mund të humbasin
Në qendër të kësaj trashëgimie mbetet gjuha shqipe.
Ajo nuk duhet vetëm të ruhet, por të zhvillohet përmes arsimit cilësor, kulturës, botimeve, kërkimit shkencor dhe politikave që garantojnë transmetimin e saj ndër breza, brenda dhe jashtë kufijve.
Po aq e rëndësishme është kujtesa historike.
Muzetë, arkivat, qendrat kulturore, monumentet, sitet arkeologjike, dokumentet, traditat dhe trashëgimia materiale e jomateriale nuk janë vetëm dëshmi të së kaluarës. Ato krijojnë lidhjen ndërmjet brezave dhe ndërtojnë vetëdijen e një shoqërie për atë që është dhe atë që dëshiron të bëhet.
Një komb që nuk e dokumenton kujtesën e vet rrezikon që, me kalimin e brezave, ta humbasë atë.
Për shekuj me radhë, një prej sfidave kryesore të shqiptarëve ishte të mos zhdukeshin.
Sot ambicia duhet të jetë shumë më e madhe.
Duhet të ndërtohet një shoqëri që nuk lufton vazhdimisht vetëm për të mbijetuar, por që është në gjendje të ruajë trashëgiminë e saj dhe ta shndërrojë atë në zhvillim, mirëqenie, arsim dhe institucione që mbrojnë qytetarin dhe interesin shtetëror e kombëtar.
Sepse patriotizmi modern nuk mund të kufizohet vetëm te krenaria për të kaluarën. Ai matet edhe me përgjegjësinë që marrim për të ardhmen.
Detyra e shoqërisë shqiptare sot është, pra, të marrë nga historia jo vetëm emrat e heronjve dhe datat e betejave, por edhe të kuptojë se çfarë e mbajti këtë popull të bashkuar dhe të gjallë përballë shekujve të vështirë.
Shqiptarët nuk mbijetuan vetëm sepse ditën të luftonin.
Mbijetuan edhe sepse brenda familjes dhe komunitetit ruajtën gjuhën, kujtesën, solidaritetin dhe aftësinë për t’u bashkuar kur rrezikohej ajo që kishin të përbashkët.
Kjo trashëgimi nuk duhet të mbetet vetëm kujtim i së kaluarës.
Ajo mund të bëhet kapital për shtetndërtimin — dhe përgjegjësi për të ardhmen.
