By Dritan Dede: “Po u lëmë brezave shembullin se të gjithë shqiptarët janë vëllezër”
Intervistë speciale | Kanada
Historia e Xhamisë Shqiptare në Toronto është njëkohësisht histori besimi, emigracioni, identiteti dhe organizimi komunitar. Për shqiptarët që ndërtuan jetën e tyre larg atdheut, ajo nuk u konceptua vetëm si një vend lutjeje, por si një hapësirë ku gjuha shqipe, tradita, solidariteti dhe ndjenja e përkatësisë kombëtare mund të ruheshin e t’u përcilleshin brezave.
Ndër vite, rreth saj janë bashkuar shqiptarë me prejardhje nga të gjitha trojet. Brenda mureve të saj nuk është folur vetëm për besimin; janë zhvilluar mësime në gjuhën shqipe, janë organizuar veprimtari komunitare dhe janë mbështetur kauza që kanë shënuar historinë moderne të shqiptarëve. Aty ka vepruar për një periudhë të gjatë edhe Shoqata Shqiptaro-Kanadeze, ndërsa shumë prej drejtuesve dhe anëtarëve të saj kanë qenë njëkohësisht pjesë e xhamisë.
Sot, kjo histori po hyn në një kapitull të ri.
Pas vitesh diskutimesh dhe përpjekjesh, komuniteti po punon për Xhaminë e Re dhe Qendrën Kulturore Shqiptare në Toronto. Projekti ka sjellë një mobilizim të jashtëzakonshëm: nga rreth 800 mijë dollarë në dispozicion tre vjet më parë, fondet kanë arritur në 4.9 milionë dollarë. Vetëm gjatë një mbrëmjeje për mbledhjen e fondeve në maj 2025 u premtuan 2.8 milionë dollarë.
Megjithatë, historia e këtij projekti nuk matet vetëm me shifra. Pas miliona dollarëve të mbledhur qëndrojnë qindra familje, kontribute të mëdha e të vogla dhe mbi të gjitha bindja sec brezi i ardhshëm shqiptaro-kanadez duhet të ketë një vend ku të njohë jo vetëm besimin, por edhe gjuhën, rrënjët dhe historinë e tij.
Për këtë rrugëtim, sfidat, solidaritetin e komunitetit dhe trashëgiminë që synohet t’u lihet brezave të rinj, Dritan Dede rrëfen historinë e projektit të ri të Xhamisë Shqiptare në Toronto.
Si dhe kur lindi ideja për ndërtimin e një xhamie shqiptare në Toronto?
Komuniteti shqiptar në Kanada ka qenë ndër komunitetet e para që themeluan një xhami në zonën e Torontos së Madhe. Kjo dëshmon sec, që në fazat e hershme të organizimit të shqiptarëve këtu, ekzistonte nevoja për të pasur një institucion të vetin, ku besimi të bashkëjetonte me identitetin dhe jetën komunitare.
Kush ishin nismëtarët e projektit të ri dhe si u organizua komuniteti rreth kësaj ideje?
Ideja për projektin e ri është e hershme, por diskutimet më serioze nisën rreth vitit 2016 dhe vazhduan në vitet që pasuan.
Dy vjet më parë u themelua Këshilli për Xhaminë e Re dhe Qendrën Kulturore, i cili nisi punën konkrete për gjetjen e një objekti apo vendi të përshtatshëm dhe, paralelisht, për sigurimin e fondeve të nevojshme.
Cila ishte nevoja kryesore që e shtyu komunitetin drejt krijimit të një hapësire të re?
Objekti ekzistues nuk u përgjigjet më plotësisht nevojave të komunitetit tonë. Një nga problemet kryesore është parkimi, por edhe hapësirat e brendshme janë të kufizuara për programet dhe aktivitetet që zhvillojmë.
Komuniteti është rritur dhe bashkë me të janë rritur edhe nevojat tona.
Cilat kanë qenë sfidat më të mëdha gjatë realizimit të këtij projekti?
Siç mund ta imagjinoni, jemi përballur me pothuajse çdo lloj sfide: financiare, administrative dhe organizative.
Por ajo që ka ndodhur gjatë viteve të fundit tregon fuqinë e këtij komuniteti. Para tre vjetësh kishim rreth 800 mijë dollarë në llogarinë bankare. Para dy javësh kishim arritur në 4.9 milionë dollarë.
Shumica e familjeve anëtare kanë dhuruar aq sa kanë pasur mundësi, sepse ekziston një dëshirë e përbashkët: të kemi një vend më të mirë ku të zhvillojmë programet tona dhe ku komuniteti të ndihet në shtëpinë e vet.
Si u siguruan fondet? Sa i rëndësishëm ishte kontributi i familjeve dhe bizneseve shqiptare?
Fondet janë siguruar kryesisht nga anëtarët tanë. Kemi pasur edhe donacione nga bizneset shqiptare, por pjesa më e madhe e shumës është mbledhur nga familjet.
Për të përmbyllur blerjen na është dashur gjithashtu të sigurojmë një hua pa interes. Në atë moment, disa biznese shqiptare na dolën në krah dhe e ofruan këtë mbështetje.
Ky është një projekt që, në kuptimin më të plotë të fjalës, është ndërtuar nga komuniteti.
A ka persona apo familje që mendoni sec duhet të përmenden veçanërisht për kontributin e tyre?
Do të ishte e padrejtë të veçonim dikë në këtë moment, sepse janë përfshirë shumë familje dhe secila ka dhënë sipas mundësive të saj.
Në një të ardhme jo shumë të largët do të kemi një “murfalënderimesh” në objektin e ri, ku do të paraqiten emrat e donatorëve. Besojmë sec kjo është mënyra e duhur për të nderuar ata që e bënë të mundur këtë projekt.
Cili është momenti që ju ka bindur sec projekti mund të bëhej realitet?
Një moment shumë domethënës ndodhi vitin e kaluar, gjatë Bajramit. Kur bordi përsëriti thirrjen për mbledhjen e fondeve për Xhaminë e Re, një prej anëtarëve premtoi një donacion prej 300 mijë dollarësh. Më pas, disa të tjerë premtuan shuma mbi 10 mijë dollarë.
Ky ishte sinjali i parë sec kishte ardhur koha.
Por momenti vendimtar erdhi në maj të vitit 2025, kur organizuam darkën tonë të parë për mbledhjen e fondeve. Për habinë tonë dhe të të gjithë pjesëmarrësve, vetëm atë mbrëmje u premtuan 2.8 milionë dollarë.
Ishte një rekord për një aktivitet të vetëm dhe, për ne, konfirmimi sec komuniteti ishte gati.
Sa e rëndësishme ka qenë ruajtja e identitetit shqiptar krahas dimensionit fetar?
Në xhaminë tonë, feja dhe kombi janë të pandara.
Ligjëratat javore dhe mujore mbahen në shqip. Ofruam dhe vazhdojmë të ofrojmë klasa për mësimin e besimit dhe të gjuhës shqipe. Roli i xhamisë në jetën e komunitetit tonë ka qenë i pazëvendësueshëm.
Në këtë xhami janë mbledhur fonde për UÇK-në, për Kosovën dhe për shqiptarët në Maqedoni.
Po këtu është themeluar dhe ka vepruar për një kohë të gjatë edhe Shoqata Shqiptaro-Kanadeze. Shumë prej anëtarëve dhe drejtuesve të saj kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë anëtarë të xhamisë sonë.
Si e shihni rolin që Xhamia Shqiptare ka luajtur ndër vite në bashkimin e komunitetit dhe ruajtjen e gjuhës, kulturës e traditave?
Xhamia ka luajtur një rol kyç dhe të pazëvendësueshëm. Ne jemi një nga organizatat më të mëdha shqiptare në Kanada dhe përpiqemi të pasqyrojmë në mënyrë të vërtetë patriotizmin dhe frymën shqiptare.
Për ne, ruajtja e besimit nuk ka qenë kurrë e shkëputur nga ruajtja e gjuhës, kulturës dhe lidhjes me prejardhjen tonë.
Çfarë dëshironi që brezat e rinj shqiptaro-kanadezë të dinë për njerëzit që ndërtuan dhe mbështetën këtë institucion?
Trashëgimia që po përpiqemi të lëmë është, para së gjithash, bashkimi ynë.
Nuk ka rëndësi nëse vijmë nga Çamëria, Shqipëria, Dardania apo Ilirida. Në shoqatën tonë nuk ka pasur asnjëherë ndasi krahinore.
Në darkat e Bajramit ftojmë gjithmonë edhe klerin e Kishës Katolike, sepse jemi shqiptarë të një gjaku.
Ky është edhe shembulli që duam t’u japim të rinjve tanë: sec të gjithë shqiptarët janë vëllezër dhe sec ajo që na bashkon është shumë më e madhe sec çdo gjë që mund të na ndajë.
Nëse do ta përmblidhnit me një fjali, çfarë përfaqëson sot për ju Xhamia Shqiptare në Toronto?
Sot, Xhamia Shqiptare në Toronto përfaqëson qendrën ku shqiptarët gjejnë prehje shpirtërore dhe ndihen si në mëmëdhe, një vend ku fryma atdhetare është e pranishme në çdo skaj.
Bisedoi: Blerina Ruka / Albanian Montreal Press
