By Në historinë e shtetit shqiptar, një kapitull i rëndësishëm është shkruar mijëra kilometra larg atdheut, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Në fillim të shekullit XX, mijëra shqiptarë që kishin emigruar për një jetë më të mirë u shndërruan në një forcë të rëndësishme organizimi dhe mbështetjeje për çështjen kombëtare.
Mes tyre ishte edhe Kristo Kirka, një prej figurave të njohura të diasporës shqiptare në SHBA. Por historia e asaj periudhe nuk lidhet me një emër të vetëm. Në Boston, Worcester, New York dhe qytete të tjera amerikane, shqiptarët punonin në fabrika, restorante dhe biznese të vogla, ndërsa një pjesë të kursimeve të tyre e vendosnin në shërbim të një qëllimi shumë më të madh: Shqipërisë.
Në prag të shpalljes së Pavarësisë, ndërsa zhvillimet në Ballkan po ndryshonin me shpejtësi, diaspora shqiptare në Amerikë nisi të organizohej gjithnjë e më fuqishëm. Në vitin 1912 u themelua në Boston Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra”, me kontributin e figurave si Fan Noli, Faik Konica, Kristo Kirka dhe veprimtarëve të tjerë të kohës.
Vatra nuk funksionoi thjesht si një shoqatë që bashkonte emigrantët. Ajo u kthye në një qendër të rëndësishme të veprimtarisë kombëtare shqiptare në Shtetet e Bashkuara, duke mobilizuar komunitetin, mbledhur fonde dhe mbështetur përpjekjet për mbrojtjen e interesave të Shqipërisë.
Një rol të veçantë në këtë mision pati edhe gazeta “Dielli”, e cila u bë një prej zërave më të rëndësishëm të shqiptarëve të Amerikës. Përmes saj përcilleshin lajme, ide dhe qëndrime politike, ndërsa komuniteti ndërgjegjësohej dhe mobilizohej rreth çështjeve që lidheshin me të ardhmen e Shqipërisë.
Pas Luftës së Parë Botërore, kur statusi dhe kufijtë e Shqipërisë u përballën me sfida të reja në arenën ndërkombëtare, diaspora shqiptare në SHBA intensifikoi veprimtarinë e saj. Emigrantë me të ardhura modeste kontribuuan nga kursimet e tyre për të mbështetur delegacione, botime, komunikim publik dhe përpjekje diplomatike në mbrojtje të çështjes shqiptare.
Ishte një formë e jashtëzakonshme mobilizimi për kohën: njerëz që gjatë ditës punonin për të ndërtuar jetën e tyre në Amerikë, kontribuonin njëkohësisht për një atdhe që ndodhej në një nga periudhat më delikate të historisë së tij.
Kjo histori sjell në vëmendje një fakt të rëndësishëm: përpjekjet për konsolidimin dhe mbrojtjen e shtetit shqiptar nuk u zhvilluan vetëm brenda kufijve të Shqipërisë. Një pjesë e tyre u zhvillua edhe në diasporë.
Në fabrikat ku punonin emigrantët, në restorantet dhe bizneset e vogla, në takimet e komunitetit dhe në mjediset ku vepronte Vatra, po ndërtohej një formë tjetër e angazhimit kombëtar — ajo e diasporës që përdorte organizimin, financimin, median dhe diplomacinë për të ndihmuar vendin e origjinës.
Më shumë se një shekull më vonë,Vatra dhe gazeta “Dielli” vazhdojnë veprimtarinë e tyre në Shtetet e Bashkuara, duke mbartur një trashëgimi që nis me brezat e parë të emigrantëve shqiptarë.
Historia e tyre mbetet një dëshmi e fuqisë që diaspora mund të ketë kur organizohet rreth një qëllimi të përbashkët. Ata ishin larg Shqipërisë gjeografikisht, por në disa prej momenteve më vendimtare të historisë së saj, zëri dhe kontributi i tyre ishin shumë pranë saj.
