By Deri përpara disa kohësh shprehja nacionalizëm kanadez mund të tingëllonte në kufijtë e të pakuptimtës. Nëse do ta dëgjoje apo lexoje, me siguri do të buzëqeshje, si me një shaka të lehtë. Ndërsa tani atë e sheh të gjallëruar kudo. E sheh në shitore, te fytyrat e njerëzve që kontrollojnë etiketat e mallrave për t’u siguruar se nuk janë prodhuar në trampland; e lexon çdo ditë në komentet e gazetave, radios dhe televizionit; e has në median sociale dhe, padyshim, te politikanët e çdo niveli dhe çdo orientimi.
Puna ka arritur der në atë pikë se nuk çuditesh kur sheh në një sallë koncerti të Brajën Adams pesëdhjetë mijë vetë të ngritur në këmbë që shoqërojnë me sa zë kanë vargjet “Nuk bëhemi kurrë shteti pesëdhjetëenjë.”
Pavarësisht vrullit, nacionalizmi kanadez nuk çfaqet kurrësesi me atë formën e shëmtuar shoviniste që ul të tjerët përreth për të ngritur veten, nuk ka të bëjë fare me synime territoriale apo dominuese dhe nuk pretendon kurrsesi superioritetit apo supremacy të një kombi ndaj një tjetri.
Nacionalizmi kanadez është forma më logjike e nacionalizmit, nëse mund të ekzistojë diçka e tillë. Është thjesht shprehja me mirësjellje por shumë qartë dhe prerë e vendosmërisë së një grupi njerëzish për të ruajtur të paprekur vlerat e tyre të përbashkëta dhe për të mbrojtur ekonominë e shtëpisë së tyre të përbashkët.
Nëse ka ndonjë kuptim që një grup i caktuar njerëzish t’a quajnë veten komb, apo shtet, apo bashkësi, ky kuptim do të ishte vetëm brenda kornizës së përpjekjeve për të ruajtur një paketë vlerash kulturore, shoqërore, morale për të cilat kanë rënë dakord që t’i pranojnë si të tyret, dhe për të siguruar nivelin më të mirë ekonomik të mundshëm si bashkësi. Prej kohësh kanadezët janë bërë të vetëdijshëm për këtë funksion të kombit (nacionit) të tyre dhe përpiqen që brenda këtij funksioni të ruajnë dhe përmirësojnë shtetin dhe qeverisjen.
Deri para shumë pak kohësh kjo përpjekje ishte thjesht pjesë organike e jetës normale të çdo qytetari të Kanadasë. Askush nuk ndjente nevojën të tundte flamurin, të këndonte në kupë të qiellit himnin kombëtar, të hidhte e të priste parrulla e përbetime patriotike, apo t’i tregonte dhëmbët ndokujt tjetër. Me të vetmin fqinj tokësor, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ata kanë vendosur një kufi të caktuar me vizore që në vitin 1814, duke shmangur krejtësisht mundësinë e cicmiceve territoriale. Prej dy shekujsh e ca ata shkëmbenin me ta në mënyrën më paqësore dhe të mirëkuptueshme të mundshme gjithçka që mund të shkëmbenin – mallra, kulturë, njerëz, teknologji, shkencë. Për kanadezët Amerika shihej fqinji i vetëm, i pasur, i zhurmshëm, por shumë i afërt – pak a shumë si të kesh ngjitur me shtëpinë kushëririn e parë. Për amerikanët, ose atë pjesë të tyre që e kishin idenë se ekzistonte Kanadaja, kjo ishte vendi i njerëzve të ngjashëm me ta, që flisnin të njëjtën gjuhë, vetëm se më të sjellshëm dhe më fjalëpakë.
Fqinjët shkonin shumë mirë me njeri-tjetrit, aq sa “acarimet” më të mëdha, ato “historike” përbëheshin nga ndonjë president që e quante kryeministrin kanadez “asshole” (trap), dhe me këtë të fundit që përgjigjej duke thënë: “më kanë sharë shumë më keq burra më të mirë.” Ose me kërkesën, pas 11 shtatorit 2001 të administratës amerikane për të vendosur kalimin e kufirit me pasaporta, sepse deri përpara asaj date mund të kaloje edhe duke treguar thjesht patentën e makinës.
Deri ditën që në Shtëpinë e Bardhë hyri një njeri i ç’ekujlibruar që filloi të përrallisë për aneksim të Kanadasë, të ndërrojë emra detesh e liqenesh dhe të luajë bursën e tarifave për të mbushur xhepat e veta dhe për të larguar vëmendje nga skandalet e veseve të tij.
Kam një ndjenjë trishtimi për kanadezët që janë të detyruar të çfaqin një anë të tyre që në rrethana të tjera do të kishin parapëlqyer ta mbanin të fshehur – nacionalizmin, patriotizmin. Por ç’të bësh – njerëzit duan të mbijetojnë. Të paktën në Kanada nacionalizmi ka pamje dinjitoze.
