By Një nga mitet që qarkullon në Shqipëri thotë se dikur i kërkuan Napoleonit, kur e dënuan me burg, të zgjidhte vetëm një gjellë për ta ngrënë gjatë gjithë jetës. Ai, sipas legjendës, u përgjigj: “Dua kokën e viçit”, sepse në të gjenden shumë lloje mishi, një larmi që nuk të bëhet bajate si dënim.
Bof! Përralla me mbret!
Po të më duhej mua të zgjidhja vetëm një ushqim, do të zgjidhja pulën e pjekur. Arsyen do t’jua tregoj një herë tjetër; lidhet me vitin 1991.
Por nëse do të isha i dënuar dhe i detyruar të përdorja vetëm një fjalë për gjithë jetën, do të zgjidhja fjalën ndërgjegje, sepse brenda saj fshihen pothuajse të gjitha fjalët e tjera që kanë rëndësi.
Ndërgjegjja është vetëdija që njeriu ka për veten dhe për botën që e rrethon. Ajo na lejon të kuptojmë situatën në të cilën ndodhemi, forcat dhe dobësitë tona, si dhe të dallojmë atë që mund të ndryshojmë nga ajo që duhet ta pranojmë. Njeriu mund të ndryshojë sjelljen e tij, por jo gjatësinë e trupit. Në këtë kuptim, ndërgjegjja është aftësia për të parë realitetin ashtu siç është dhe për të vepruar në përputhje me të.
Në qershorin e vitit 2026, lind natyrshëm pyetja: ku ndodhet sot ndërgjegjja e mijëra shqiptarëve në Montréal, ndoshta e dhjetëra mijëra të tjerëve në Toronto dhe në qytete të ndryshme të botës, por sidomos në Vlorë, Fier dhe në shumë qytete e fshatra të Shqipërisë?
Në këtë moment, Tirana po zien dhe sytë e botës janë drejtuar nga ne. Si ka mundësi që kaq shumë shqiptarë vazhdojnë rutinën e tyre të përditshme, hanë bukë, shohin ndeshje futbolli, qeshin dhe merren me hallet e zakonshme, kur përballë tyre po shpaloset një moment historik dhe madhështor?
Nga ana tjetër, këta njerëz nuk duhen gjykuar, sepse për vite me radhë janë zhgënjyer herë nga njëra anë e politikës, herë nga tjetra. Shpesh kanë votuar jo për të mirën që dëshironin, por për të keqen që e konsideronin më të vogël. Zhgënjimi shpjegon heshtjen e tyre, por nuk mund ta justifikojë atë pafundësisht. Megjithatë, ky moment është historik, sepse për herë të parë shumë shqiptarë po refuzojnë çdo të keqe, qoftë të madhe apo të vogël.
Dalja në protestë nuk e ndryshon botën menjëherë. Por ajo ndryshon mënyrën se si ne e shohim botën. Ndryshon bindjen që kemi për mundësinë e ndryshimit dhe për rolin tonë në atë ndryshim. Në rastin tonë, ndryshon mënyrën se si e shohim realitetin shqiptar.
Prandaj, kur shkon në shesh dhe i bashkohesh një lëvizjeje të madhe qytetare, fillon të kuptosh për herë të parë forcën që ka një individ kur bëhet pjesë e një bashkësie. Një person i vetëm u bashkohet dhjetëra të tjerëve, dhjetërat bëhen qindra, qindrat bëhen mijëra dhe mijërat mund të bëhen miliona. Pikërisht këtu ndërgjegjja pushon së qeni një ide dhe shndërrohet në veprim.
Sepse ndërgjegjja nuk matet vetëm me qëndrimin ndaj politikës, por edhe me qëndrimin ndaj vuajtjes njerëzore. Jeta e njeriut nuk mund të përkufizohet vetëm nga pirja e verës në ballkon, ngrënia e një bërxolleje dhe mbyllja e mbrëmjes me një tortë frutash, ndërkohë që jo shumë larg nesh fëmijë të pafajshëm flenë me barkun bosh. Tragjedia nuk është se nuk i dëgjojmë britmat e tyre; tragjedia është se ata nuk kanë më forcë të bërtasin aq sa britmat e tyre të arrijnë në veshët tanë. Pikërisht aty fillon prova e ndërgjegjes sonë.
Nga ndërgjegjja lind ndërgjegjësimi; nga ndërgjegjësimi lind veprimi; dhe vetëm një shoqëri e ndërgjegjshme mund të ndërtojë një demokraci të shëndetshme.
Shqipëria e re nuk do të nënvlerësojë askënd. Ajo nuk e mat dinjitetin e qytetarëve të saj me pasurinë, shëndetin, prejardhjen apo statusin shoqëror. Në një demokraci të vërtetë, i varfri, i sëmuri dhe i pambrojturi gëzojnë të njëjtin respekt, të njëjtat të drejta dhe të njëjtën mundësi për t’u dëgjuar.
Shqipëria e re nuk është thjesht një ndryshim politik. Ajo është një ndryshim ndërgjegjeje. Dhe çdo ndryshim i madh në histori ka filluar pikërisht aty: kur njerëzit kanë vendosur të mos jenë më spektatorë, por qytetarë.
