By Vasfije Krasniqi Goodman, e lindur në Stanoc të Poshtëm të Vushtrrisë, është një nga zërat më të njohur të të mbijetuarave të dhunës seksuale gjatë luftës në Kosovë. Më 14 prill 1999, kur ishte vetëm 16 vjeçe, ajo u rrëmbye dhe u dhunua seksualisht nga pjesëtarë të forcave serbe. Në vitin 2018, theu heshtjen duke rrëfyer publikisht historinë e saj, pa fshehur identitetin. Në vitin 2019 dëshmoi para Kongresit amerikan, duke kërkuar drejtësi për viktimat e krimeve të luftës. Ish-deputete e Kuvendit të Kosovës, Vasfija është kthyer në simbol të guximit, dinjitetit dhe luftës kundër heshtjes, stigmatizimit dhe pandëshkueshmërisë.
Vasfije, ju keni bërë diçka që shumë të mbijetuara të dhunës seksuale gjatë luftës në Kosovë nuk kanë mundur ta bëjnë: keni dalë publikisht dhe keni treguar historinë tuaj. Çfarë ishte më e vështirë, ta përjetonit atë që ndodhi apo të vendosnit të flisnit për të?
Nuk besoj se këto dy gjëra mund të krahasohen. Dhuna të ndodh në një moment të caktuar, por pasojat e saj mund të të shoqërojnë gjithë jetën. Pastaj vjen heshtja. Frika se si do të të shohin njerëzit, çfarë do të thonë, nëse do të të besojnë. Kur vendos të flasësh, nuk po tregon thjesht një ngjarje të së kaluarës. Po përballesh edhe një herë me gjithçka që ke kaluar. Por këtë herë kërkon ta bësh me zërin tënd.
Le të kthehemi te ajo ditë e tmerrshme. Çfarë mbetet më thellë në kujtesën e një vajze që përballet me një dhunë të tillë? Frika, dhimbja apo fytyrat e njerëzve që e dhunojnë?
Ajo ndjesia se jeta jote nuk është më në duart e tua. Se mund të bërtasësh, të qash, të lutesh, por askush nuk të dëgjon. Ka çaste që mendja përpiqet t’i largojë, por trupi nuk i harron.
A është frika e vdekjes ajo që mbizotëron në një çast të tillë?
Në ato çaste, nuk e di nëse frika më e madhe është se do të vdesësh apo se do të mbetesh gjallë. Sepse nuk e di çfarë do të të bëjnë më pas. Nuk e di kur do të marrë fund. Nuk ke asnjë kontroll mbi atë që po ndodh.
Çfarë ndodh me një vajzë kur, pas një tmerri të tillë, duhet të kthehet në shtëpi dhe të përballet me familjen?
Kërkon siguri. Kërkon të të përqafojnë, të të thonë se je gjallë dhe se nuk ke asnjë faj. Por bashkë me dhimbjen vjen edhe frika nga pyetjet, nga heshtja, nga sytë e njerëzve. Ti je viktima, por ke frikë se mos të trajtojnë sikur ke bërë diçka të gabuar.
A mund të bëhet i huaj edhe trupi yt pas një dhunimi seksual?
Po. Dhuna mund të cenojë edhe marrëdhënien me veten. Mund të ndiesh sikur të kanë marrë diçka që nuk mund ta kthesh. Por me kohën mund të mësosh përsëri se trupi yt të përket ty. Se ajo që të kanë bërë nuk përcakton kush je.
A ka net kur lufta kthehet përsëri? Kur je në shtratin tënd, në siguri, por mendja të çon atje?
Trauma nuk njeh kalendar. Mund të kalojnë vite dhe një zhurmë, një erë, një ëndërr të rikthejë ndjesinë e frikës. E di që je në një vend të sigurt, por për një çast trupi reagon sikur rreziku është ende aty. Është e vështirë t’ia shpjegosh dikujt që nuk e ka përjetuar.
A ndodh që një viktimë të ndiejë faj, edhe pse e di se nuk ka bërë asgjë për ta merituar atë që i ka ndodhur?
Viktimat shpesh i bëjnë vetes pyetje të padrejta. Pse nuk bëra diçka tjetër? Pse nuk munda të shpëtoja? Por përgjegjësia është vetëm e atij që ushtron dhunën. Nuk ka asnjë sjellje të viktimës që e justifikon krimin.
Përse shoqëria jonë, që i nderon kaq shumë heronjtë e luftës, e ka pasur kaq të vështirë t’i shohë si heroina edhe gratë që i mbijetuan dhunës seksuale?
Sepse kemi mësuar ta lidhim heroizmin me armën, me betejën, me vdekjen. Por duhet guxim i jashtëzakonshëm edhe për të jetuar me një plagë që nuk shihet. Shumë gra kanë rritur fëmijë, kanë mbajtur familje, kanë punuar dhe kanë vazhduar jetën duke mbartur brenda vetes një dhimbje të patreguar. Nuk kanë nevojë t’i quajmë heroina për t’i respektuar. Kanë nevojë t’i trajtojmë me dinjitet.
A mendoni se shoqëria shqiptare ka qenë ndonjëherë më e ashpër me viktimat sesa me autorët e krimeve?
Kur një grua pyetet pse nuk foli më herët, në vend që të pyetet pse krimineli nuk është dënuar, diçka nuk shkon me shoqërinë. Kur familja shqetësohet më shumë për atë që do të thonë të tjerët sesa për dhimbjen e saj, viktima lëndohet përsëri. Turpi nuk i përket gruas që ka pësuar dhunën. Turpi i përket atij që e ka ushtruar.
Çfarë është më e rëndë për një të mbijetuar: kujtimi i dhunuesve apo fakti që ata mund të vazhdojnë jetën e tyre të lirë, ndërsa ajo duhet të jetojë me pasojat?
Pandëshkueshmëria e rëndon plagën. Sepse ti përpiqesh të rindërtosh jetën, ndërsa ata që të kanë shkaktuar vuajtjen mund të mos përballen kurrë me përgjegjësinë. Drejtësia nuk ta kthen atë që ke humbur, por të paktën nuk e lë krimin pa emër.
Ju keni kërkuar drejtësi për vite me radhë. Çfarë do të thotë drejtësi për një të mbijetuar? A mjafton një dënim gjyqësor?
Një dënim nuk e fshin të kaluarën, por është shumë i rëndësishëm. Do të thotë që krimi është njohur, që përgjegjësia nuk është harruar. Drejtësia është edhe të kesh mbështetje, të mos diskriminohesh, të mos detyrohesh ta provosh vazhdimisht dhimbjen tënde. Dhe, mbi të gjitha, të mos jetosh me ndjesinë se autorët e krimit janë më të mbrojtur se viktimat.
Ka njerëz që thonë se kanë kaluar shumë vite nga lufta dhe se duhet të shohim përpara. Çfarë do t’u përgjigjeshit?
Të shohësh përpara nuk do të thotë të harrosh. Nuk mund t’i kërkosh një njeriu ta mbyllë një plagë vetëm sepse të tjerëve u është lodhur veshi duke dëgjuar për të. Për shumë familje, lufta nuk ka përfunduar në ditën kur kanë pushuar armët. Pasojat vazhdojnë. Dhe pa drejtësi, e kaluara mbetet e pranishme.
A mund të shërohet ndonjëherë plotësisht një traumë e tillë?
Nuk ka një përgjigje të vetme. Njerëzit e përjetojnë dhe e përballojnë traumën ndryshe. Mund të ketë ditë të vështira edhe pas shumë vitesh. Por mund të ketë edhe gëzim, dashuri, qetësi. Një njeri nuk duhet të dënohet të jetojë përgjithmonë vetëm brenda kujtimit të asaj që i ka ndodhur.
A ekziston rreziku që dëshmitë e të mbijetuarave të përdoren për qëllime politike?
Sigurisht. Dhimbja e viktimave nuk duhet të bëhet instrument propagande. Nuk duhet të kujtohemi për to vetëm në përvjetorë, në fushata apo kur duam të dënojmë politikisht dikë. Një e mbijetuar është njeri, jo simbol që mund ta përdorësh sipas nevojës. Ajo ka të drejtë të flasë, por ka edhe të drejtë të mos flasë.
Po për gratë që ende nuk kanë gjetur forcën të tregojnë historinë e tyre? Çfarë mesazhi do të kishit për to?
Nuk do t’u thosha se duhet të flasin. Kjo është zgjedhja e tyre. Askush nuk ka të drejtë t’ua imponojë rrëfimin. Do të doja vetëm ta dinin se nuk janë fajtore për atë që u ka ndodhur dhe se dinjiteti i tyre nuk është zvogëluar aspak. Heshtja e tyre nuk ua bën vuajtjen më pak të vërtetë.
Nëse do të mund të ndryshonit vetëm një gjë në mënyrën si shoqëria i trajton të mbijetuarat e dhunës seksuale, cila do të ishte?
Do të doja të zhdukej paragjykimi. Që një grua të mos kishte frikë se do të humbiste respektin e familjes apo të komunitetit nëse tregonte çfarë i kishte ndodhur. Që njerëzit të kuptonin se dhuna seksuale është krim kundër viktimës, jo njollë mbi nderin e saj.
Nëse sot do të kishit përballë vajzën që ishit atëherë, çfarë do t’i thoshit?
Do ta përqafoja. Do t’i thosha se nuk ka asnjë faj. Se nuk ka pse të ketë turp. Se jeta e saj nuk mbaron aty. Dhe se një ditë do të mund ta thotë emrin e vet pa pasur nevojë të ulë kokën.
Dhe një pyetje e fundit. Kur njerëzit të kujtojnë emrin Vasfije Krasniqi Goodman, si do të dëshironit t’ju kujtonin?
Jo vetëm për atë që më ka ndodhur, por për jetën që kam vazhduar të ndërtoj. Njeriu është shumë më tepër sesa krimi që ka pësuar. Do të doja që historia ime t’i ndihmonte njerëzit të dëgjonin edhe ato gra që nuk kanë folur kurrë. Sepse pas çdo dëshmie që dëgjohet, mund të ketë qindra histori që ende presin drejtësi.
Bisedoi: Blerina Ruka / Albanian Montreal Press
