By 
Nga Soni Memoci
Seminari “Fjala Shqipe në Gjuhë të Huaj” nisi këtë të premte si një hapësirë bashkëpunimi mes përkthyesve, autorëve dhe institucioneve që punojnë për njohjen e letërsisë shqiptare në botë. Përmes prezantimeve dhe shkëmbimit të përvojave, në vëmendje erdhi rruga që përshkon një vepër nga krijimi në shqip deri te botimi në një gjuhë të huaj.
Vargjet në shqip krijuan një ndërprerje poetike mes përshëndetjeve dhe diskutimeve profesionale. Për pak çaste, vëmendja iu kthye vetë fjalës letrare: tingullit, ritmit dhe kuptimit të saj. Pikërisht kjo fjalë, që në gjuhën amtare mbart aq shumë nuanca, ishte edhe arsyeja e takimit. Si mund të udhëtojë ajo në një gjuhë tjetër dhe të gjejë atje lexuesin e vet?
Në fjalën përshëndetëse, drejtoresha e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, Arta Marku, u ndal te kontributi i përkthyesve në këtë rrugëtim. Mirënjohja e shprehur për punën e tyre solli në qendër një profesion që kërkon përkushtim të gjatë ndaj tekstit dhe vendime të kujdesshme për çdo nuancë të tij.
Pas emrit të autorit në kopertinë qëndron edhe puna e atij që e ka lexuar veprën nga afër, e ka shqyrtuar fjali pas fjalie dhe ka kërkuar shprehjen e duhur në një gjuhë tjetër. Përkthyesi duhet të njohë botën prej së cilës vjen libri, ndërsa mendon edhe për lexuesin që do ta takojë atë për herë të parë.
Nga kjo marrëdhënie mes gjuhëve, diskutimi u zgjerua drejt diasporës. Drejtoresha e Qendrës së Botimeve për Diasporën, Mimoza Hysa, foli për ruajtjen dhe kultivimin e shqipes jashtë vendit dhe për rëndësinë e nxitjes së brezave të rinj të përkthyesve.
Kjo perspektivë e vendos gjuhën amtare edhe në një marrëdhënie krijuese me të ardhmen. Për të rinjtë që rriten mes shqipes dhe gjuhës së vendit ku jetojnë, leximi i letërsisë shqiptare mund të bëhet pikënisje e një angazhimi më të thellë. Formimi i tyre si përkthyes do të krijonte lidhje të reja me mjediset letrare të vendeve ku janë rritur.
Pas intermexos poetike, vëmendja u përqendrua te autorët dhe veprat. Arta Marku prezantoi broshurën me fituesit e Çmimeve Kombëtare të Letërsisë për periudhën 2010–2024 dhe broshurën kushtuar fituesve të Fondit të Krijimtarisë Letrare “Autorët e rinj” të QKLL-së.
Këto botime sjellin një mundësi orientimi për përkthyesit: emra për t’u njohur, krijimtari për t’u lexuar dhe vepra për t’u shqyrtuar më tej. Prej këtu nis edhe një nga proceset më të rëndësishme të përkthimit letrar, përzgjedhja e librit që mund të ndërtojë një marrëdhënie me publikun e një gjuhe tjetër.
Panoramën e zgjeroi studiuesja Dhurata Shehri me prezantimin mbi letërsinë shqipe pas viteve ’90. Zhvillimet, prirjet dhe transformimet e kësaj periudhe u trajtuan në raport me ndryshimet tematike e formale dhe me sfidat e komunikimit ndërkombëtar. Për përkthyesin, njohja e këtij konteksti ndihmon për ta vendosur një vepër brenda peizazhit letrar prej të cilit ka lindur.
Në programin e takimeve me autorët ishin përfshirë Rita Petro, Ardian Vehbiu, me pjesëmarrje online, Vera Bekteshi dhe Ben Blushi. Moderimi nga Jerida Sakaj dhe Luljeta Nelallari, si dhe leximet nga Jerida Sakaj dhe Sinan Lila, ndërthurnin bisedën për letërsinë me afrimin te vetë teksti.
Takime të kësaj natyre hapin mundësi për njohje të drejtpërdrejtë. Emri i autorit lidhet me mënyrën e tij të të shkruarit, ndërsa fragmenti i lexuar mund të zgjojë interesin për një vepër të plotë. Për një përkthyes, edhe një takim i tillë mund të bëhet fillimi i një projekti.
Vargjet e sjella gjatë seminarit të rikthenin edhe te çështja e njohjes së poetëve shqiptarë në botë. Si mund të arrijnë zërat e tyre te një publik që ende nuk i njeh? Si mund të krijohet hapësirë edhe për poetët bashkëkohorë e ata të diasporës, krahas emrave që tashmë kanë kaluar kufijtë gjuhësorë?
Përtej veprimtarisë së një dite, këto pyetje kërkojnë punë të vazhdueshme. Antologjitë dygjuhëshe, përkthimet në revista të huaja, leximet publike dhe pjesëmarrja në festivale janë disa nga rrugët që mund ta afrojnë poezinë shqipe me lexues të rinj. Lidhjet me botues, biblioteka, universitete dhe qendra kulturore mund t’u japin këtyre përpjekjeve një shtrirje më të qëndrueshme.
Edhe diaspora mund të kontribuojë përmes njohjes së mjedisit kulturor ku jeton dhe krijimit të kontakteve me të. Një mbrëmje letrare, një botim në dy gjuhë apo një bashkëpunim me një revistë mund të hapë mundësi të tjera për poetin dhe veprën e tij.
Seancat e paradites së të shtunës u mbyllën me tryezën e rrumbullakët kushtuar fondit të përkthimit “Fjala shqipe në gjuhë të huaja”. Pas diskutimeve për autorët, gjuhën dhe zhvillimet letrare, vëmendja u kthye te mbështetja konkrete që i nevojitet këtij procesi.
Nga vargu i lexuar në shqip te libri që mund të hapet nesër në një gjuhë tjetër, rruga kalon përmes shumë duarve. Seminari i solli këta njerëz në një hapësirë të përbashkët. Vazhdimi i këtij takimi do të marrë formë në përkthimet, botimet dhe bashkëpunimet që mund të lindin prej tij — atje ku fjala shqipe do të nisë bisedën me lexues të ri.
