By Nga Aurenc Bebja*, Francë – 11 Nëntor 2026
Në historinë e ndërtimit të Urës së Zogut mbi lumin Mat, një emër i veçantë meriton të kujtohet: ai i inxhinierit zviceran Erwin Schnitter, i cili drejtoi punimet për realizimin e kësaj vepre të rëndësishme infrastrukturore shqiptare. Schnitter ishte pjesë e kompanisë italiane të ndërtimit Ing. Mazorana & Co., me seli në Trieste, së cilës qeveria shqiptare i besoi ndërtimin e urës gjatë viteve 1926–1927. Kontributi i tij nuk kufizohet vetëm në drejtimin e punimeve në terren. Një vit pas përfundimit dhe përurimit të urës, ai botoi në revistën prestigjioze zvicerane “Schweizerische Bauzeitung” një studim teknik të hollësishëm, në të cilin përshkroi projektin, organizimin e kantierit, metodat e ndërtimit, materialet e përdorura, si dhe provat e qëndrueshmërisë së konstruksionit. I botuar më 21 korrik 1928, ky dokument përbën një dëshmi me vlerë të veçantë për historinë e inxhinierisë dhe të infrastrukturës shqiptare gjatë periudhës së Mbretërisë Shqiptare. Aurenc Bebja, përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, sjell për lexuesin shqiptar përshkrimin teknik të ndërtimit të Urës së Zogut, të dokumentuar nga vetë inxhinieri zviceran që drejtoi punimet.
Nga Erwin Schnitter, inxhinier i kompanisë së ndërtimit Ing. Mazorana & Co., Trieste.
Gjatë Luftës së Parë Botërore, në vitet 1916–1918, ushtria austriake ndërtoi një rrugë nëpër territorin shqiptar, për të lidhur zonën e Shkodrës me Shqipërinë e Mesme. Kjo rrugë shërbente për lëvizjen e trupave dhe furnizimeve ushtarake. Në ndërtimin e saj u angazhuan deri në 25 000 punëtorë.
Pengesa më e madhe që ndeshën ndërtuesit ishte lumi Mat, rreth 55 kilometra në jug të Shkodrës. Ai buronte nga malet dhe kalonte në një shtrat shumë të gjerë, nga 500 deri në 1 500 metra. Në disa vende rridhte si një përrua i ngushtë, ndërsa në të tjera shndërrohej në një lumë të rrëmbyeshëm, që gjatë prurjeve të mëdha çonte sasi të jashtëzakonshme uji drejt detit.
Ura e parë, e ndërtuar me shtylla druri dhe me gjatësi 1 600 metra, nuk i rezistoi fuqisë së ujit dhe u shkatërrua. Më pas, austriakët ndërtuan një urë tjetër më të fortë, me dru dhe hekur, e cila shërbente për nevojat ushtarake. Por, vetëm pak muaj pasi përfundoi, ajo u hodh në erë dhe u dogj nga vetë ushtria austriake gjatë tërheqjes së saj.
Që nga ajo kohë, lidhja rrugore ndërmjet dy pjesëve të vendit mbeti e pasigurt dhe shpesh ndërpritej. Për këtë arsye, qeveria shqiptare e konsideroi ndërtimin e një ure të re mbi Mat si një nevojë urgjente, si për transportin civil, ashtu edhe për atë ushtarak.
Pas studimeve paraprake dhe bisedimeve të gjata, qeveria ia besoi ndërtimin kompanisë Ing. Mazorana & Co., me seli në Trieste të Italisë. Projekti i kësaj kompanie parashikonte ndërtimin e një ure prej betoni të armuar, me gjatësi të planifikuar 480 metra. Gjashtë pjesët kryesore të saj duhej të përfundonin brenda tetë muajve.
Vendi i zgjedhur për ndërtimin ishte pikërisht aty ku kishte qenë ura e dytë austriake. Në këtë pikë, lumi Mat kalonte përmes vargut të fundit malor dhe dilte në fushën bregdetare.
Projekti parashikonte ndërtimin e gjashtë harqeve të mëdha, secili me hapësirë 54 metra, mbi shtratin kryesor të lumit. Në pjesën jugore, ku lumi përhapej gjatë përmbytjeve, do të ndërtoheshin edhe nëntë pjesë të tjera, me hapësirë 16,6 metra secila. Në anën veriore do të kishte edhe një hapësirë më të vogël.
Për shkak të lartësisë së kufizuar ku duhej të ndërtohej ura, inxhinierët zgjodhën një sistem me harqe betoni, ku rruga mbështetej në pjesën e poshtme të tyre dhe lidhej me to nëpërmjet shufrave vertikale.
Nën urë duhej të lihej hapësirë e mjaftueshme që të kalonin edhe prurjet më të mëdha të ujit, deri në 10 000 metra kub në sekondë. Gjithashtu, ishte parashikuar një hapësirë prej dy metrash për kalimin e trungjeve dhe drurëve që sillte lumi gjatë përmbytjeve. Më 27 nëntor 1925 ishte regjistruar një prurje prej 8 500 metrash kub ujë në sekondë.
Një nga arsyet pse u zgjodh ky sistem ndërtimi ishte se shtyllat mbështetëse mund të ndërtoheshin më shpejt dhe më lehtë. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për lumin Mat, sepse gjatë vitit kishte vetëm pak muaj, kryesisht në verë, kur niveli i ujit binte mjaftueshëm për të lejuar punimet në themele.
Gjithashtu, shtyllat e holla dhe me skaje të mprehta paraqisnin më pak rrezik për t’u dëmtuar nga gërryerja e ujit sesa shtyllat e gjera.
Me përjashtim të mbështetjes në anën veriore, ku shkëmbi ndodhej në një pjerrësi të thellë, e gjithë ura duhej të mbështetej mbi zhavorr. Studimet dhe shpimet e kryera në terren treguan se nuk mund të gjendej shkëmb në një thellësi të përshtatshme. Kjo shpjegohej edhe me faktin se vendi i ndërtimit ndodhej pranë skajit të deltës së lumit.
Ndërtimi i themeleve dhe shtyllave mbështetëse
Për të ndërtuar themelet e shtyllave kryesore, punëtorët fillimisht ngulën në tokë një strukturë metalike të mbyllur, me përmasa 10,14 me 2,53 metra dhe me mure prej fletësh çeliku të gjata 10,5 metra. Ky sistem njihej si sistemi Larssen.
Për katër shtylla u përdor një lloj profili metalik, ndërsa për dy të tjerat një profil tjetër.
Brenda kësaj strukture u hoq zhavorri deri në shtatë metra thellësi. Më pas u ngulën 22 shtylla të vogla prej betoni të armuar, secila me tetë faqe, diametër 35 centimetra dhe gjatësi shtatë metra. Sipas llogaritjeve të inxhinierëve, nëse këto shtylla do të mbanin të gjithë peshën e urës, secila duhej të përballonte një ngarkesë prej 45 tonësh.
Pasi hapësira u mbush me beton, mbi të u ndërtua shtylla kryesore e urës, me lartësi gjashtë metra dhe trashësi që ndryshonte nga 1,35 deri në 1,65 metra. Presioni mbi pjesët e saj arrinte nga 4 deri në 5,4 kg/cm².
Harqet kryesore të urës kishin një hapësirë prej 53,36 metrash ndërmjet dy pikave mbështetëse dhe një lartësi prej 10,5 metrash në pjesën e tyre më të ngritur.
Ato ishin ndërtuar në mënyrë të tillë që njëra anë të lejonte lëvizje të vogla, ndërsa ana tjetër të qëndronte e fiksuar. Kjo zgjidhje ndihmonte në përballimin e ndryshimeve të ngarkesës dhe temperaturës.
Mbështetja fikse përbëhej nga një kunj hekuri dhe një pllakë plumbi të butë, me përmasa 75 me 21 centimetra dhe trashësi dy centimetra.
Mbështetjet e lëvizshme ishin blloqe betoni të armuar, me përmasa 75 me 40 centimetra dhe lartësi 80 centimetra. Ato përforcoheshin me shufra hekuri me diametër 16 milimetra. Në pjesën e sipërme dhe të poshtme vendoseshin pllaka plumbi, të cilat ndihmonin në përballimin e presionit.
Nën këto mbështetje, brenda shtyllave të urës, u vendosën trarë të posaçëm betoni të armuar, me gjatësi një metër dhe lartësi gjysmë metri, për të shpërndarë më mirë peshën.
Të gjitha këto pjesë u ndërtuan me beton të përgatitur me çimento të cilësisë së lartë. Presioni më i madh mbi një mbështetje arrinte në 165 tonë.
Shufrat vertikale që lidhnin harqet me rrugën përmbanin nga katër shufra hekuri me diametër 26 milimetra. Ato u përforcuan më shumë në pjesën e sipërme, për ta bërë të gjithë konstruksionin më të qëndrueshëm.
Edhe lidhjet tërthore në pjesën e sipërme u përforcuan me shufra diagonale, të vendosura në formën e shkronjës K. Kjo zgjidhje shërbente për të parandaluar përkuljen dhe për të përballuar më mirë shtytjen e erës.
Një element tjetër i rëndësishëm ishte lidhja prej hekuri që përballonte tërheqjen e krijuar nga harqet. Ajo ishte e ndarë nga pjesa e ngurtë e rrugës dhe varej lirshëm nga një tra tërthor te tjetri.
Kjo lidhje përbëhej nga 14 shufra hekuri të rrumbullakëta, me diametër 40 milimetra, të bashkuara me lidhëse metalike dhe të pajisura me pllaka çeliku në skaje. Ngarkesa më e madhe që mund të përballonin arrinte në 1 200 kg/cm².
Pllaka e betonit mbi të cilën kalonin automjetet ishte ndërtuar në mënyrë të tillë që të lejonte zgjerimin dhe tkurrjen e saj. Për këtë qëllim, në një pikë të caktuar ishte lënë një bashkim i posaçëm, i cili lejonte lëvizje të vogla pa dëmtuar strukturën.
Ndryshimet e shkaktuara nga era përballoheshin edhe nga shufrat e hekurit të vendosura përgjatë skajeve të rrugës.
Për shtresën e fundit të rrugës u përdorën tulla asfalti të presuara. Kjo zgjidhje kishte edhe një përparësi tjetër: e bënte urën më të lehtë.
Ura në zonën që përmbytej nga lumi
Përveç urës kryesore me harqe, u ndërtua edhe një pjesë tjetër, me gjatësi 150 metra, e cila kalonte mbi zonën që përmbytej nga lumi gjatë prurjeve të mëdha.
Kjo pjesë përbëhej nga tri ura të vogla, secila me tri hapësira. Ato mbështeteshin mbi katër trarë kryesorë prej betoni të armuar.
Trarët kishin përmasa 40 me 110 centimetra dhe përforcime në formë harku, me lartësi deri në dy metra. Hapësira ndërmjet mbështetjeve ishte 16,5 metra.
Ata ishin llogaritur si trarë të vazhdueshëm, që mbështeteshin në disa pika dhe shpërndanin peshën në mënyrë të barabartë.
Shtyllat që mbanin këtë pjesë të urës kishin trashësi nga 70 deri në 80 centimetra dhe mbështeteshin mbi shtylla betoni të armuar, të ngulura shtatë metra në tokë.
